Trái Đất có tổng diện tích bề mặt khoảng 510 triệu km², nhưng đại dương và biển đã chiếm tới gần 71% (khoảng 361 triệu km²). Phần đất liền còn lại – vỏn vẹn khoảng 149 triệu km² – là không gian sinh tồn của hơn 8 tỷ con người, phân chia giữa hơn 190 quốc gia và vùng lãnh thổ.
Tuy nhiên, sự phân bổ lãnh thổ trên hành tinh chúng ta diễn ra hết sức bất bình đẳng. Chỉ riêng 5 quốc gia nào có diện tích lớn nhất đã chiếm giữ gần 47% tổng diện tích đất liền của Trái Đất.
Diện tích lãnh thổ không đơn thuần là những con số mang tính thống kê. Nó đại diện cho không gian phát triển kinh tế, độ sâu chiến lược quốc phòng, trữ lượng tài nguyên thiên nhiên và vị thế địa – chính trị toàn cầu.
Liên bang Nga (17,1 triệu km²) – “gã khổng lồ” trải dài hai Châu lục
Liên bang Nga giữ vị thế độc tôn tuyệt đối trên bản đồ của 5 quốc gia nào có diện tích lớn nhất với diện tích 17.098.242 km². Quốc gia này rộng lớn đến mức diện tích của nó xấp xỉ bề mặt của Sao Diêm Vương (17,6 triệu km2 và lớn gần gấp đôi quốc gia đứng ở vị trí thứ hai là Canada.
Vị trí địa lý và cấu trúc địa hình
Nga nằm ở phía bắc của lục địa Á – Âu, trải dài qua 11 múi giờ (từ UTC+2 đến UTC+12). Lãnh thổ Nga bắt đầu từ bờ Biển Baltic ở phía Tây, vươn dài ra tận Thái Bình Dương ở phía Đông, và từ Bắc Băng Dương lạnh giá ở phía Bắc xuống tới tận các dãy núi Kavkaz và thảo nguyên Trung Á ở phía Nam.
Địa hình nước Nga được chia thành hai phần rõ rệt bởi dãy núi cổ Ural
Phần Nga thuộc châu Âu (Tây Ural): Chiếm khoảng 23% diện tích đất nước nhưng là nơi sinh sống của hơn 75% dân số Nga. Địa hình vùng này chủ yếu là Đồng bằng Đông Âu bằng phẳng, có các dòng sông lớn như sông Volga – dòng sông dài nhất châu Âu. Các trung tâm kinh tế, chính trị và văn hóa lớn nhất như Moskva và Saint Petersburg đều nằm ở khu vực này.
Phần Nga thuộc châu Á (Đông Ural – Siberia và Viễn Đông): Chiếm tới 77% diện tích nhưng dân số cực kỳ thưa thớt. Địa hình Siberia nâng dần từ đồng bằng lầy lội ở phía Tây (Đồng bằng Tây Siberia) sang cao nguyên đá (Cao nguyên Trung Siberia) và các dãy núi hiểm trở ở miền Đông (như dãy Verkhoyansk, Kamchatka).
Băng Giá Siberia và “Lá Phổi Xanh” Taiga
Do vị trí nằm ở vĩ độ cao và thiếu sự che chắn của các dãy núi theo chiều Đông – Tây ở phía Bắc, đại bộ phận lãnh thổ Nga chịu ảnh hưởng của khí hậu ôn đới lục địa khắc nghiệt và khí hậu cực.
Cực lạnh Oymyakon: Thị trấn Oymyakon ở Đông Siberia được ghi nhận là nơi có con người sinh sống lạnh nhất Trái Đất, với nhiệt độ kỷ lục từng xuống tới -67.8oC. Đất đóng băng vĩnh cửu (permafrost) bao phủ tới 65% diện tích lãnh thổ Nga.
Rừng Taiga: Nga sở hữu dải rừng lá kim Taiga rộng lớn nhất thế giới, bao phủ hơn 60% diện tích đất nước. Rừng Taiga của Nga tích tụ lượng carbon khổng lồ, đóng vai trò then chốt trong việc điều hòa khí hậu và cân bằng sinh thái cho toàn bộ hành tinh.
Kho báu tài nguyên thiên nhiên
Nga là quốc gia giàu tài nguyên thiên nhiên hàng đầu thế giới với tổng giá trị ước tính lên tới hàng chục nghìn tỷ USD:
Năng lượng: Sở hữu trữ lượng khí đốt tự nhiên lớn nhất thế giới, cùng trữ lượng dầu mỏ và than đá nằm trong top 5 toàn cầu.
Khoáng sản quý: Các mỏ kim cương ở Yakutia, vàng, bạch kim, nickel (Norilsk) và quặng sắt.
Nguồn nước ngọt: Hồ Baikal ở Siberia là hồ nước ngọt sâu nhất thế giới (1.642m) và có thể tích lớn nhất thế giới. Chỉ riêng hồ này đã chứa khoảng 20% tổng lượng nước ngọt không đóng băng trên bề mặt Trái Đất.
Canada (9,98 triệu km²) – xứ sở của hồ và băng tuyết bắc cực
Với diện tích 9.984.670 km², Canada là quốc gia diện tích lớn nhất châu Mỹ và lớn thứ hai trên thế giới. Trải dài từ Đại Tây Dương ở phía Đông đến Thái Bình Dương ở phía Tây, và tiến lên phía Bắc tới tận Bắc Băng Dương, Canada sở hữu đường bờ biển dài nhất thế giới với tổng chiều dài lên tới 202.080 km.
Mạng lưới hồ nước đồ sộ lớn nhất hành tinh
Theo những tin tức tổng hợp số thì đặc điểm địa hình độc đáo nhất của Canada là diện tích mặt nước nội địa cực kỳ lớn. Khoảng 8,9% diện tích lãnh thổ Canada là sông và hồ.
Canada có số lượng hồ nhiều hơn tất cả các quốc gia còn lại trên thế giới cộng lại. Có ước tính cho rằng Canada sở hữu hơn 2 triệu hồ, trong đó có khoảng 31.752 hồ có diện tích lớn hơn 3km2.
Các hồ lớn nhất bao gồm Hồ Gấu Lớn (Great Bear Lake), Hồ Nô Lệ Lớn (Great Slave Lake) và một phần của hệ thống Ngũ Đại Hồ (Great Lakes) giáp với Mỹ.
Địa hình và phân vùng lãnh thổ
Canada được chia thành các vùng địa lý tự nhiên chính
Lá chắn Canada (Canadian Shield): Vùng địa chất hình bán nguyệt bao quanh Vịnh Hudson, chiếm hơn 50% diện tích đất nước. Vùng này chứa các loại đá cổ xưa nhất Trái Đất, đất đai mỏng, nhiều đầm lầy, hồ băng đá và rừng lá kim.
Dãy núi Rocky (Canadian Rockies): Nằm ở phía Tây (bang Alberta và British Columbia), nổi tiếng với những đỉnh núi băng giá hùng vĩ, hẻm núi sâu và các công viên quốc gia danh tiếng như Banff và Jasper.
Quần đảo Bắc Cực (Arctic Archipelago): Hàng ngàn hòn đảo nằm sát Cực Bắc (như đảo Baffin, Ellesmere, Victoria), nơi bị bao phủ bởi lớp băng vĩnh cửu và tuyết trắng quanh năm.
Mật độ dân số cực thấp và sự tụ hội ven biên giới
Mặc dù có diện tích khổng lồ, dân số Canada chỉ đạt khoảng 40 triệu người. Mật độ dân số của Canada thuộc hàng thấp nhất thế giới: chỉ khoảng 4 người/km².
Do điều kiện thời tiết khắc nghiệt ở miền Bắc với mùa đông kéo dài và tuyết phủ bão bùng, khoảng 90% dân số Canada sống tập trung trong dải đất hẹp cách biên giới với Hoa Kỳ dưới 160 km. Phần lớn diện tích rộng lớn phía Bắc gần như không có người sinh sống, ngoại trừ các cộng đồng người bản địa Inuit.
Thế mạnh kinh tế bền vững
Lâm nghiệp: Canada là nhà sản xuất và xuất khẩu gỗ, bột giấy hàng đầu nhờ diện tích rừng ôn đới bạt ngàn.
Cát dầu (Oil Sands): Tỉnh Alberta sở hữu mỏ cát dầu Athabasca với trữ lượng dầu mỏ ước tính đứng thứ 3 thế giới (chỉ sau Venezuela và Ả Rập Xê Út).
Năng lượng thủy điện: Nhờ hệ thống sông hồ chằng chịt và độ dốc địa hình, Canada là một trong những quốc gia sản xuất điện năng từ thủy điện lớn nhất hành tinh.
Trung Quốc (9,6 triệu km²) – Nôi văn minh đông á với địa hình “3 nấc thang”
Đứng ở vị trí thứ ba trong 5 quốc gia nào có diện tích lớn nhất là Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa với diện tích khoảng 9.596.960 km². Trung Quốc là quốc gia lớn nhất nằm hoàn toàn trong châu Á và sở hữu đường biên giới trên đất liền dài nhất thế giới (22.117km), tiếp giáp với 14 quốc gia láng giềng.
Mô hình 地形 “3 nấc thang” độc nhất
Địa hình Trung Quốc thể hiện sự phân bậc cực kỳ rõ rệt, thấp dần từ Tây sang Đông giống như ba nấc thang khổng lồ:
Nấc thang thứ nhất (Cao nhất): Là Cao nguyên Tây Tạng – được mệnh danh là “mái nhà của thế giới” hay “Cực thứ ba của Trái Đất”. Với độ cao trung bình trên 4.000m so với mực nước biển, nơi đây được bao bọc bởi các dãy núi khổng lồ như Himalaya (với đỉnh Everest cao 8.848,86m), Karakoram và Côn Lôn.
Nấc thang thứ hai (Trung bình): Bao gồm các cao nguyên và bồn địa lớn ở miền Trung và miền Bắc như Cao nguyên Hoàng Thổ, Bồn địa Tarim (chứa Sa mạc Taklamakan rộng lớn), Bồn địa Chuẩn Cát Nhĩ và Bồn địa Tứ Xuyên trù phú. Độ cao trung bình từ 1.000m đến 2.000m.
Nấc thang thứ ba (Thấp nhất): Là hệ thống đồng bằng ven biển và đồi núi thấp ở phía Đông, tiêu biểu là Đồng bằng Đông Bắc, Đồng bằng Hoa Bắc và Đồng bằng Hạ lưu Sông Trường Giang. Độ cao ở đây đa phần dưới 500m.
“Tháp nước Châu Á” và các dòng sông mẹ
Nguồn nước của Trung Quốc phụ thuộc rất lớn vào lớp sông băng khổng lồ trên Cao nguyên Tây Tạng. Đây là nơi khởi nguồn của các dòng sông vĩ đại nhất châu Á:
Sông Trường Giang (Dương Tử): Dòng sông dài nhất châu Á (6.300 km) và dài thứ ba thế giới, chảy qua tim vùng kinh tế phát triển nhất Trung Quốc.
Sông Hoàng Hà: “Dòng sông Mẹ” khai sinh ra văn minh Trung Hoa, nổi tiếng với lượng phù sa bồi đắp khổng lồ.
Các đại giang xuyên quốc gia như Sông Mê Kông (Lạn Thương), Sông Ấn, Sông Hằng (Brahmaputra) đều bắt nguồn từ vùng cao nguyên này.
Đường Ái Huy – sự mất cân bằng dân số
Trái ngược với Nga hay Canada, Trung Quốc có dân số khổng lồ (hơn 1,4 tỷ người). Tuy nhiên, địa hình đã tạo ra sự phân bố dân số mất cân bằng kinh điển.
Vạch ra một đường chéo từ đông bắc xuống tây nam Trung Quốc.
Phía Đông (chỉ chiếm 43% diện tích): Là nơi sinh sống của 94% dân số.
Phía Tây (chiếm tới 57% diện tích): Chỉ có 6% dân số tập trung ở các vùng thảo nguyên, núi cao và sa mạc.
Hợp chủng quốc Hoa Kỳ (9,5 – 9,8 triệu km²) – đa dạng sinh thái và sức mạnh địa – kinh tế
Vị trí thứ tư trong những quốc gia nào có diện tích lớn nhất thuộc về Hợp chúng quốc Hoa Kỳ (Mỹ). Số liệu diện tích của Mỹ thường có sự dao động từ 9.525.067 km² (theo Liên Hợp Quốc) đến 9.833.517 km² (theo CIA World Factbook). Sự chênh lệch này xuất phát từ cách tính diện tích mặt nước nội địa, vùng lãnh thổ ven bờ và các vùng nước thuộc lãnh hải.
Cấu trúc lãnh thổ ba phần
Phần lục địa trung tâm (Contiguous US): Bao gồm 48 bang nằm liền kề nhau trên lục địa Bắc Mỹ, kẹp giữa Đại Tây Dương ở phía Đông và Thái Bình Dương ở phía Tây.
Bang Alaska: Bang rộng lớn nhất nước Mỹ (1,71triệu km2), nằm ở phía tây bắc châu Mỹ, bị phân tách khỏi phần còn lại bởi lãnh thổ Canada. Alaska sở hữu đỉnh Denali (6.190m) – đỉnh núi cao nhất Bắc Mỹ.
Bang Hawaii và các Lãnh thổ Hải ngoại: Hawaii là chuỗi đảo núi lửa nằm ở trung tâm Thái Bình Dương. Ngoài ra Mỹ còn quản lý các vùng lãnh thổ như Puerto Rico, Guam, Quần đảo Virgin…
Đa dạng khí hậu nhất hành tinh
Hoa Kỳ là quốc gia duy nhất trên thế giới sở hữu đầy đủ cả 9 đới khí hậu chính theo hệ thống phân loại Koppen:
Khí hậu nhiệt đới tại Hawaii và Nam Florida (Miami).
Khí hậu cận nhiệt đới ẩm ở vùng Đông Nam (Atlanta, Houston).
Khí hậu Địa Trung Hải dọc bờ biển California (Los Angeles, San Francisco).
Khí hậu sa mạc và bán khô hạn khắc nghiệt ở vùng Tây Nam (Arizona, Nevada).
Khí hậu ôn đới hải dương ở Tây Bắc Thái Bình Dương (Seattle).
Khí hậu cực và cận cực băng giá ở Alaska.
Đồng Bằng Trung Tâm và Hệ Thống Sông Mississippi
Phần trung tâm của nước Mỹ sở hữu Đồng bằng Trung tâm (Great Plains) rộng lớn, đất đai màu mỡ bạt ngàn. Nơi đây kết hợp với hệ thống sông Mississippi – Missouri (dài thứ 4 thế giới) tạo thành một lợi thế thiên nhiên vô song:
Nông nghiệp quy mô lớn: Mỹ là nhà xuất khẩu nông sản số 1 thế giới với các vành đai ngô, đậu tương và lúa mì rộng lớn.
Giao thông đường thủy tự nhiên: Hệ thống sông Mississippi cho phép vận chuyển hàng hóa nông nghiệp và công nghiệp từ sâu trong nội địa ra biển với chi phí cực kỳ rẻ.
Brazil (8,51 triệu km²) – trái tim xanh và vựa sinh thái nam mỹ
Khép lại danh sách top 5 quốc gia nào có diện tích lớn nhất là Cộng hòa Liên bang Brazil với diện tích 8.515.767 km². Brazil là quốc gia rộng lớn nhất Nam Mỹ, chiếm tới 47,3% diện tích toàn bộ lục địa này. Lãnh thổ Brazil tiếp giáp với hầu hết các quốc gia Nam Mỹ (chỉ trừ Ecuador và Chile).
Lưu vực sông Amazon và “Lá Phổi của trái đất”
Đặc trưng địa lý nổi bật nhất của Brazil là Lưu vực sông Amazon, chiếm hơn 40% diện tích toàn quốc.
Rừng mưa Amazon: Brazil nắm giữ khoảng 60% diện tích rừng Amazon. Đây là rừng mưa nhiệt đới lớn nhất hành tinh, chứa đựng hơn 10% tổng số loài sinh vật hiện có trên Trái Đất và đóng vai trò sinh tử trong việc hấp thụ khí carbon dioxide (CO2), sản xuất oxy và ổn định khí hậu toàn cầu.
Sông Amazon: Dòng sông khổng lồ này chảy qua phía bắc Brazil. Dù có tranh cãi về chiều dài so với sông Nile, sông Amazon chắc chắn là dòng sông có lưu lượng nước lớn nhất thế giới. Lượng nước mà Amazon đổ ra Đại Tây Dương chiếm tới 20% tổng lượng nước sông đổ ra biển của toàn Trái Đất.
Các vùng sinh thái khác
Không chỉ có rừng rậm Amazon, địa hình Brazil còn bao gồm nhiều hệ sinh thái độc đáo khác:
Cao nguyên Brazil (Brazilian Highlands): Vùng cao nguyên rộng lớn ở phía Nam và Đông Nam, đặc trưng bởi địa hình đồi núi thấp, đĩa đá vôi và đất đỏ bazán màu mỡ. Đây là trung tâm đô thị, công nghiệp và nông nghiệp sầm uất nhất (với các siêu đô thị Sao Paulo, Rio de Janeiro).
Vùng Pantanal: Đầm lầy nhiệt đới nội địa lớn nhất thế giới, nổi tiếng là nơi có mật độ động vật hoang dã (như báo đốm, trăn anaconda, cá sấu cayman) cao nhất châu Mỹ.
Thảo nguyên Cerrado: Vùng thảo nguyên nhiệt đới rộng lớn đang biến thành trung tâm sản xuất đậu tương và chăn nuôi gia súc quy mô khổng lồ.
Siêu cường nông nghiệp nhiệt đới
Nhờ khí hậu nhiệt đới và cận nhiệt đới ấm áp, mưa nhiều cùng nguồn đất đai dồi dào, Brazil đã vươn lên thành siêu cường nông nghiệp toàn cầu:
Quốc gia sản xuất và xuất khẩu cà phê lớn nhất thế giới trong hơn 150 năm qua.
Đứng đầu thế giới về xuất khẩu đậu tương, đường, thịt bò, thịt gà và nước cam.
Kết luận
Tóm lại, những tin tức trên đây cho thấy, với 5 quốc gia – Nga, Canada, Trung Quốc, Hoa Kỳ và Brazil – có tổng diện tích gần 55 triệu km², thực sự là những “gã khổng lồ” định hình nên cấu trúc địa lý và địa – chính trị của Trái Đất.
Dù ở bất kỳ châu lục nào, quy mô lãnh thổ khổng lồ vẫn luôn là điểm tựa vững chắc nhất để 5 quốc gia này khẳng định vị thế và ảnh hưởng của mình đối với sự phát triển chung của văn minh nhân loại.
Nguồn: Sưu tầm
